از سلوک فردی به حکمرانی جمعی: دلالت‌های کارکردی عنصر ولایت بر حکمرانی متعالی در بحرالمعارف مولی عبدالصمد همدانی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.

2 استاد فلسفه دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.

چکیده

مولی عبدالصمد همدانی در اثر مهم خود بحرالمعارف، ولایت را به‌مثابه محوری‌ترین عنصر حکمت عملی شیعی ـ عرفانی معرفی می‌کند که فراتر از مفهومی نظری، پلی میان ساحت فردی و جمعی ایجاد می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که در شرایط عصر غیبت و چالش‌های حکمرانی معاصر، چگونه عنصر ولایت در اندیشه همدانی می‌تواند از سلوک فردی (تهذیب نفس و فنای فی‌الله) به الگویی کارآمد برای حکمرانی متعالی (عدالت توحیدی و هدایت اجتماعی) تعمیم یابد؟ سؤال اصلی پژوهش این است: دلالت‌های کارکردی عنصر ولایت در بحرالمعارف مولی عبدالصمد همدانی برای گذار از سلوک فردی به حکمرانی جمعی چیست؟ هدف اصلی پژوهش، استخراج و تبیین این دلالت‌های کارکردی با تأکید بر کاربردهای عملی آن در الگوی حکمرانی متعالی است. این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد هرمنوتیک (تفسیری) انجام شده است. روش اصلی، تحلیل محتوای متون اولیه با تکیه بر کتاب بحرالمعارف (تصحیح و ترجمه حسین استادولی) است. برای استخراج دلالت‌ها از تکنیک دور هرمنوتیکی (فهم متن در افق تاریخی ـ عرفانی و کاربرد آن در افق معاصر) بهره گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ولایت در اندیشه صمدانی، از ولایت بر نفس (مراحل تهذیب ظاهر، تخلیه از رذائل، تحلیه به فضائل و مشاهده) آغاز شده است و به ولایت اجتماعی امتداد می‌یابد. این مفهوم با تأکید بر تهذیب نفس حاکمان، خدمت‌محوری، شفافیت اخلاقی، مبارزه با رذائل قدرت (حب جاه و مال) و تقویت عدالت توحیدی، الگویی کارکردی برای ساختار حکمرانی در عصر غیبت ارائه می‌کند. در نتیجه، اندیشه همدانی ظرفیت زیادی برای رویارویی با چالش‌های حکمرانی معاصر ازجمله فساد اداری، فاصله حاکم ـ مردم و معنویت‌زدایی دارد و الگویی متعالی مبتنی بر پیوند سلوک فردی و مسئولیت جمعی را پیشنهاد می‌کند که می‌تواند مبنایی برای بازاندیشی در حکمرانی اسلامی معاصر باشد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

From Individual Conduct to Collective Governance: Functional Implications of the Element of Stewardship on Transcendental Governance in the Encyclopedia of Mawli Abdul Samad Hamadani

نویسندگان [English]

  • Mohammadreza Fathimehr 1
  • Seyed Morteza Hosseini Shahroudi 2
1 PhD student in Philosophy, Ferdowsi University, Mashhad, Iran
2 Professor of Philosophy, Ferdowsi University, Mashhad, Iran
چکیده [English]

مولی عبدالصمد همدانی در اثر مهم خود بحرالمعارف، ولایت را به‌مثابه محوری‌ترین عنصر حکمت عملی شیعی ـ عرفانی معرفی می‌کند که فراتر از مفهومی نظری، پلی میان ساحت فردی و جمعی ایجاد می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که در شرایط عصر غیبت و چالش‌های حکمرانی معاصر، چگونه عنصر ولایت در اندیشه همدانی می‌تواند از سلوک فردی (تهذیب نفس و فنای فی‌الله) به الگویی کارآمد برای حکمرانی متعالی (عدالت توحیدی و هدایت اجتماعی) تعمیم یابد؟ سؤال اصلی پژوهش این است: دلالت‌های کارکردی عنصر ولایت در بحرالمعارف مولی عبدالصمد همدانی برای گذار از سلوک فردی به حکمرانی جمعی چیست؟ هدف اصلی پژوهش، استخراج و تبیین این دلالت‌های کارکردی با تأکید بر کاربردهای عملی آن در الگوی حکمرانی متعالی است. این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد هرمنوتیک (تفسیری) انجام شده است. روش اصلی، تحلیل محتوای متون اولیه با تکیه بر کتاب بحرالمعارف (تصحیح و ترجمه حسین استادولی) است. برای استخراج دلالت‌ها از تکنیک دور هرمنوتیکی (فهم متن در افق تاریخی ـ عرفانی و کاربرد آن در افق معاصر) بهره گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ولایت در اندیشه صمدانی، از ولایت بر نفس (مراحل تهذیب ظاهر، تخلیه از رذائل، تحلیه به فضائل و مشاهده) آغاز شده است و به ولایت اجتماعی امتداد می‌یابد. این مفهوم با تأکید بر تهذیب نفس حاکمان، خدمت‌محوری، شفافیت اخلاقی، مبارزه با رذائل قدرت (حب جاه و مال) و تقویت عدالت توحیدی، الگویی کارکردی برای ساختار حکمرانی در عصر غیبت ارائه می‌کند. در نتیجه، اندیشه همدانی ظرفیت زیادی برای رویارویی با چالش‌های حکمرانی معاصر ازجمله فساد اداری، فاصله حاکم ـ مردم و معنویت‌زدایی دارد و الگویی متعالی مبتنی بر پیوند سلوک فردی و مسئولیت جمعی را پیشنهاد می‌کند که می‌تواند مبنایی برای بازاندیشی در حکمرانی اسلامی معاصر باشد. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Wilayat
  • Bahr al-Ma'rif
  • Mawli Abdul Samad Hamadani
  • mystical conduct
  • transcendental governance
احمدوند، علی‌محمد (1395). عرفان و قدرت سیاسی، قبسات، 16(61): 203 ـ 219.
امینی‌نژاد، علی (۱۴۰۰). علامه حسن‌زاده؛ متخصصی جامع در مقابل معضل تخصص‌گرایی؛ گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین علی امینی‌نژاد علوم انسانی اسلامی صدرا، 10(38): 117 ـ 130.
انصاری، فرید (۱۴۳۳). البیان الدعوی و ظاهره التضخم السیاسی، قاهره: دار السلام.
باقری فرد، سعیده (۱۳۸۴). نسبت‌سنجی عرفان و سیاست، علوم سیاسی، 8(31): 121 ـ 142.
بدخشان، مرتضی (۱۳۹۵). نقش عرفان قرآنی در امنیت اجتماعی، مطالعات ادبیات، عرفان و فلسفه، 2(2): 473 ـ 479.
بهرامی قصرچمی، خلیل و عناقه، عبدالرحیم (۱۳۸۶)، رابطه عرفان و سیاست در اندیشه امام خمینی(ره)، مطالعات انقلاب اسلامی،۳ (۱۱): ۱ ـ ۲۰.
بهرامی قصرچمی، خلیل و هاشمی، سید رضا ( ۱۳۹۴). نقش و جایگاه عرفان در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، پژوهشنامه متین، 16(67): 49 ـ 72.
پالمر، ریچارد (۱۳۸۵). علم هرمنوتیک، ترجمه محمدسعید حنایی کاشانی، تهران: نشر مرکز.
توانا، محمدعلی و حقیقی، یوسف (1396). عرفان سیاسی نجم‌الدین رازی: حلقهی وصل عقل و عشق، سیاست متعالیه، 5(18): 106 ـ 89.
جاذبی، مجتبی و مشکی، مهدی (۱۴۰۳). استلزامات مبانی معرفت‌‌شناختی اسلامی در نظریه پیشرفت سیاسی اسلامی، سیاست متعالیه، 12(47): 78 ـ 94.
جبرون، محمد (۱۳۹۴). نشأه‌الفکر السیاسی الإسلامی و تطوّره، بیروت: منتدی العلاقات العربیه و الدولیه.
حسنی‌فر، عبدالرحمان ( ۱۳۹۷). تاریخ سیاسی چیست؟، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
حسینمردی، محمدمهدی؛ خسروی، حسن؛ موسوی‌زاده، رضا و بابایی، مجتبی (۱۳۹۹). کرامات انسانی و عرفان اجتماعی در پرتو برقراری تأمین اجتماعی پایدار، عرفان اسلامی، 17(65): 135 ـ 152.
خانی، ابراهیم (۱۴۰۲). بازخوانی مبانی و پیامدهای «عرفان اجتماعی» براساس منطق اسفار اربعه عرفانی، اسلام و علوم اجتماعی، 15(29): 172 ـ 193.
خسروپناه، عبدالحسین (۱۳۸۱). عارفان و انتظار بشر از دین، قبسات، 6(24): 76 ـ 86.
دلیر نقده‌ای، بهرام. (۱۳۸۹). عرفان سیاسی، کتاب نقد، 15(57 و 58): 171 ـ 228.
رجاء، عبدالغفور (۱۳۷۶). عرفان جامی، لندن: انجمن فرهنگی کهکشان.
رضوانی، محسن و جاذبی، مجتبی (۱۳۹۷). تأملی‌‌ ‌‌‌‌‌بر ماهیت دانش سیاسی اسلامی، سیاست متعالیه، 6(22): 61 ـ 78.
رودگر، محمدجواد (۱۳۸۳). نقش اخلاق و عرفان در نظام سیاسی اسلام، حکومت اسلامی، 8(31): 197 ـ 221.
رودگر، محمدجواد (۱۳۹۷). ماهیت عرفان اجتماعی با تکیه بر مؤلفۀ انسان کامل از منظر امام خمینی(ره)، فلسفه دین، 15(11): 913 ـ 937.
رودگر، محمدجواد (۱۴۰۰). عرفان اجتماعی در منظومۀ فکری استاد شهید مطهری، انوار معرفت، 6(21): 131 ـ 144.
رودگر، محمدجواد و امین‌زاده، سیده مرضیه (۱۴۰۰). عرفان اجتماعی و عمومی‌سازی عرفان در اندیشه و آثار امام خمینی(ره)، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 4(16): 2058 ـ 2080.
رودگر، محمدجواد؛ سخراوی، مصطفی و دلیر نقده‌ای بهرام (۱۴۰۲). بررسی مقوله عرفان اجتماعی با رویکردی بر مبانی هستی‌شناسی در اندیشه امام خمینی(ره)، کاوش های عقلی، 1(3): 163 ـ 185.
روشنی، عصمت (۱۴۰۱). رابطه قرآن و عرفان در آثار عین‌القضات همدانی و تأثیرات اجتماعی و سیاسی آن، بینش قرآنی و عرفان اسلامی، 2(5): 32 ـ 39.
سخراوی، مصطفی؛ رودگر، محمدجواد و دلیر نقده‌ای، بهرام (۱۴۰۱). کارکردهای مدیریتی و سیاستی عرفان اجتماعی در اندیشه‌های امام خمینی(ره)، قرآن و طب، 6(22): 136 ـ 151.
سعید بخشی، بهرام؛ نقده، دلیره و رودگر، محمدجواد (۱۳۹۹). پژوهشی پیرامون مبانی عرفان اجتماعی در اسفار اربعه عرفانی، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 3(11): 1342 ـ 1360.
سنهوری، عبدالرزاق احمد و همکاران ( بدون تاریخ)، تطور الفکر السیاسی،ج۵، مصر: الهیئه‌المصریة العامه للکتاب.
شریفی، احمدحسین (۱۳۸۸). درآمدی بر عرفان حقیقی و عرفان‌های کاذب، قم: صهبای یقین.
شریفی، احمدحسین (۱۳۹۵). آسیب‌شناسی عرفان و تصوف، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص).
شیخ‌الاسلامی، علی؛ ابراهیمی دینانی، غلامحسین و محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۸۳). میزگرد: عرفان در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، پژوهشنامه متین، 6(22): 5 ـ 20.
صدرا، علیرضا (۱۳۸۱). فلسفه، عرفان و سیاست، علوم سیاسی، 5(17): 27 ـ 40.
عبداللهی، محمداسماعیل و رمضانی، حسن (۱۴۰۱). نظام‌سازی عرفان اجتماعی؛ هویت‌شناسی و هدف‌گذاری، با تأکید بر اندیشه امام خمینی(ره)، حکمت صدرایی،11(1): 1 ـ 16.
عظیمی شوشتری، عباسعلی (۱۳۹۸). ماهیت و شاخص‌های حکمرانی در نظام سیاسی جمهوری اسلامی، پژوهش‌های سیاست اسلامی، 4(16): 125 ـ 155.
فاضلی، قادر(۱۳۸۷). عرفان سیاسی یا سیاست عرفانی: بررسی سیاست در عرفان و ادبیات اسلامی، تهران: فضیلت علم.
فتحی‌مهر محمدرضا و حسینی شاهرودی، سید مرتضی (۱۴۰۴). دلالت‌های حکمرانی در اندیشه و عمل مولی عبدالصمد همدانی؛ تحلیلی فقهی ـ عرفانی بر اساس منابع شیعی، حکمرانی متعالی، 6(23): 137 ـ 164.
فدایی مهربانی، مهدی و خسروپناه، عبدالحسین (۱۳۹۱). عرفان و راه برون‌رفت از بحران سیاسی در اندیشه سیاسی قطب‌الدین نیریزی، حکومت اسلامی، 17(65): 105 ـ 124.
قره‌ویسی علیرضا؛ حیدری نوری، رضا و  فلاحی، منیژه (1404). تحلیل و واکاوی نمودهای کنش اجتماعی در سلوک عملی عرفان  فارسی (مورد‌کاوی: مرصادالعباد نجم‌الدّین رازی و کشف المحجوب جلّابی هجویری)، پژوهش‌های اعتقادی کلامی، 15(59): 193 ـ 210.
متولی امامی، سید محمدحسین (۱۳۹۳). مبانی انسان‌شناختی عرفان سیاسی، انوار معرفت، 2(8): 35 ـ 56.
مدرسی چهاردهی، مسعود رضا (۱۳۹۵). سلوک روحی (عرفان عملی ـ تصوف ـ طریقت‌های باطنی ـ مکتب روحی)، تهران: آفرینش
مدرسی، محمدتقی (۱۴۱۲). العرفان الإسلامی بین نظریات البشر و بصائر الوحی، بیروت: دارالبیان العربی.
مطهرنیا، مهدی (۱۳۸۲). «عرفان سیاسی» در فرایند انقلاب اسلامی ایران، اندیشه انقلاب اسلامی، 2(5): 42 ـ 53.
منصوری لاریجانی، اسماعیل ( ۱۳۸۸). عرفان اسلامی، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی. شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
منصوری لاریجانی، اسماعیل (۱۳۸۵). عرفان سیاسی، تهران: مهدی القرآن.
نزیه‌القمیحا، هادی (۱۳۹۸). ادلّة حجّیّة اخبار الآحاد للمولی عبدالصمد الهمدانی الحائری، تراث کربلاء، 5(22): 335 ـ 369.
نصیری، محمد؛ دهقانی‌زاده، محمد و رضایی، رمضان (۱۴۰۳). نقد قدرت سیاسی در اندیشه نجم‌الدین رازی و امام خمینی(ره)، سیاست متعالیه، 12(47): 62 ـ 75.
نصیری، محمد؛ مختاری دزکی، باقر؛ رضایی، رمضان؛ خواجه‌گیر، علیرضا و موسوی‌فراز، سید ‌محمدرضا (۱۴۰۰). عرفان و تمدن؛ کاوشی در مشارکت سیاسی عرفا و متصوفه با تکیه‌بر نقد قدرت، عرفان اسلامی، 18(70): 107 ـ 130.
هلالیان، سعید (۱۴۰۱). جایگاه‌شناسی «عرفان اجتماعی» در حوزۀ علمیۀ قم در سدۀ اخیر (1300 ـ 1400)، انوار معرفت، 6(22): 149 ـ 174.
همدانی، عبدالصمد (۱۳۸۹). بحرالمعارف، تصحیح حسین استاد ولی، تهران: حکمت.
یعقوب، احمد حسین (۱۳۷۵). النظام السیاسی فی‌الاسلام: ‌۱. رأی‌الشیعة ‌۲. رأی‌السنة ‌۳. حکم‌الشرع، بیروت: الدارالإسلامیه.
Fleming, V., Gaidys, U., & Robb, Y. (2003). Hermeneutic research in nursing... Nursing Inquiry, 10(2), 113-120.
Gadamer, H.-G. (2004). Truth and Method (2nd ed.). Continuum.
Hsieh, H.-F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277-1288.