فصلنامه علمی حکمرانی متعالی

فصلنامه علمی حکمرانی متعالی

الگوی مفهومی «تاب‌آوری اجتماعی» در حکمرانی متعالی بر پایه آیه ۱۱۲ سوره هود با تأکید بر تفسیر تسنیم: با روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استاد فقه و اصول، گرایش فقه خانواده، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران، استان تهران، تهران، ایران
چکیده
تاب‌آوری اجتماعی به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های بنیادین حکمرانی متعالی، در سال‌های اخیر جایگاه ویژه‌ای در ادبیات حکمرانی یافته است؛ با این‌حال، تحلیل مبانی قرآنی این مفهوم در چارچوب حکمرانی تراز اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از این‌رو، این پژوهش با هدف ارائه  الگوی مفهومی تاب‌آوری اجتماعی در حکمرانی متعالی اسلامی بر پایه آیه ۱۱۲ سوره هود و با تأکید بر تفسیر تسنیم آیت‌الله جوادی آملی انجام شد. این پژوهش با روش، کاربردی و توسعه‌ای، از نظر رویکرد، کیفی و مبتنی  بر تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار است. داده‌های پژوهش از متن آیه 112 هود و مستند به گزاره‌های تفسیری مرتبط در تفسیر تسنیم گردآوری، و طی فرایند شناسه‌گذاری، در قالب مقوله‌های مفهومی سازمان‌دهی، و با انطباق بر چارچوب نظری تاب‌آوری اجتماعی تفسیر شد. یافته‌ها نشان داد که الگوی تاب‌آوری اجتماعی در حکمرانی تراز اسلامی بر چهار مقوله اصلی استقامت مأموریتی، مشارکت اجتماعی، مهار قدرت و نظارت الهی استوار است. تعامل این مؤلفه‌ها، زمینه شکل‌گیری حکمرانی متعالی، کارآمد، اخلاق‌محور و پایدار را فراهم می‌آورد و تاب‌آوری اجتماعی را از سطح آموزه‌ای اعتقادی ـ مدنی به چارچوبی نظری برای تبیین حکمرانی متعالی ارتقا می‌دهد. نوآوری پژوهش در استخراج و بازسازی الگوی مفهومی تاب‌آوری اجتماعی از آیه ۱۱۲ سوره هود، ارائه گزاره نظری مبتنی بر یافته‌های تحلیل محتوای کیفی و تبیین پیوند میان تاب‌آوری اجتماعی و ادبیات معاصر حکمرانی است. این الگو می‌تواند مبنایی برای توسعه نظریه‌های بومی حکمرانی اسلامی و طراحی شاخص‌های ارزیابی تاب‌آوری اجتماعی در نظام حکمرانی باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Developing a Conceptual Model of Social Resilience in Transcendent Governance Based on Qur'an 11:112 (Surah Hūd), with Emphasis on the Tasnim Exegesis: A Directed Qualitative Content Analysis

نویسنده English

Somayeh Hasani
. Master Professor of Jurisprudence and Principles (Fiqh and Usul), specializing in Family Jurisprudence, Management Center of Islamic Seminaries for Women, Tehran Province, Tehran, Iran
چکیده English

Social resilience has recently emerged as a fundamental component of advanced governance; however, its Qur’anic foundations within the framework of Islamic governance have received limited scholarly attention. This study aims to develop a conceptual model of social resilience in advanced Islamic governance based on Verse 112 of Surah Hud, with particular emphasis on *Tafsir Tasnim* by Ayatollah Javadi Amoli. The study is applied-developmental in purpose and employs a qualitative approach based on directed qualitative content analysis. Data were derived from Verse 112 of Surah Hud and relevant exegetical propositions in *Tafsir Tasnim*. The data were systematically coded, organized into conceptual categories, and interpreted in light of the theoretical framework of social resilience. The findings demonstrate that social resilience in Islamic governance is grounded in four principal categories: mission-oriented steadfastness, social participation, power containment, and divine oversight. Their interaction contributes to the formation of governance that is advanced, effective, ethical, and sustainable. Accordingly, social resilience can be conceptualized not merely as a religious-civic principle, but as a theoretical framework for explaining advanced governance. The study’s novelty lies in reconstructing a conceptual model of social resilience from Verse 112 of Surah Hud, developing a theoretical proposition from qualitative content analysis, and establishing a conceptual linkage between social resilience and contemporary governance literature. The model can contribute to the development of indigenous theories of Islamic governance and the formulation of indicators for assessing social resilience in governance

کلیدواژه‌ها English

Directed Qualitative Content Analysis
Qur'an 11:112 (Surah Hūd)
Social Resilience
Theology of Resistance
Transcendent Governance
قرآن مجید
نهج‌البلاغه
امام خامنه‌ای، سیدعلی (۱۳۹۰). بیانات در دیدار نخبگان علمی کشور، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای. بازیابی از https://khamenei.ir
امام خامنه‌ای، سیدعلی (۱۳۹۱). بیانات در دیدار فعالان فرهنگی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای. بازیابی از https://khamenei.ir
ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی (1376). الامالی، محمدباقر کمره‌ای، چ6، تهران: کتابچی.
ابن سیده، علی بن اسماعیل (1421ق). المحکم و المحیط الاعظم، تحقیق عبدالحمید هنداوی، چ1، بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.       
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1408ق). لسان‌العرب، بیروت: دار صادر.
بیگلری، احمد (1401). اندیشه سیاسی شیعه و مقاومت در برابر استبداد، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
بیگلری، احمد (1404). نقش دین در تاب‌آوری اجتماعی، 5(4).
پلکینگورن، دیوید (۱۳۶۵). روش‌شناسی علوم انسانی: نظام‌های تحقیق، مهدی فیاضی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جوادی آملی، عبدالله (1388). تفسیر تسنیم: سوره هود، قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۴، ۱۰ خرداد). بیانات استاد در تفسیر آیه ۱۱۲ سوره هود، پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز نشر اسراء. بازیابی از https://esra.ir
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل‌الشیعة، قم: مؤسسة آل‌البیت.
خسروپناه، عبدالحسین (1401)، حکمرانی متعالی، نشریه معارف، ش 8.
خسروی حسینی، غلامرضا (1374). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن، جلد 3، تهران: مرتضوی.
دهقانی‌ فیروزآبادی، سید جلال و آجورلو، حسین (١٣٩١). تحلیل‌ پیشانظری از الگوی جامعه‌ مقاوم برای حفظ انقلاب اسلامی، 1(2): ٩-٣٤.
راغب اصفهانی، حسین (1412ق). المفردات فی غریب‌القرآن، دمشق: دارالقلم.
زاهدی تیر،  اصغر و  امین‌ناجی، محمدهادی (1398). بررسی مفهوم مقاومت با رویکرد اجتماعی در آیات قرآن، پژوهش‌های قرآنی،  10(38): 221-236.
سعدآبادی، حسن (1400). درآمدی بر تأثیر باورهای جهادی بر تحول در رفتار حکمرانی، فصلنامه حکمرانی متعالی، شماره 89-114.
طباطبایی، سید محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیرالقرآن، سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طریحی، فخرالدین بن محمد علی (1375). مجمع‌البحرین، احمد حسینی اشکوری، چ 3، تهران: مکتبه‌المرتضویه.
غلامی، فریدالدین (۱۳۹۵). الهیات مقاومت: نظریه و کاربرد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
قرشی بنایی، علی اکبر (1371). قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کرسل، جان (۱۳۹۲). روش‌های تحقیق کیفی و طراحی پژوهش، ترجمه محمد عبدالهی، تهران: سمت.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مسعودی، امیر علی (1404). چالش‌های طراحی الگو و مدل در تحقیقات ارتباطی، فصلنامه علوم خبری، ش53: 1-20
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
میرقادری، سید فضل‌الله و کیانی، حسین (1391). بن‌مایه‌های ادبیات مقاومت در قرآن، مطالعات قرآنی، مطالعات ادبی متون اسلامی، ش1: 69-95.
همتی، همایون (1390). بررسی ساختار و کارکرد دانش الهیات، فصلنامه دین و ارتباطات، ش6: 27-42.
OECD. (2020). Strengthening Economic Resilience Following the COVID-19 Crisis: A Firm and Industry Perspective. Paris: OECD Publishing.
United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR). (2017). Words into Action Guidelines National Disaster Risk Assessment. Geneva: UNDRR
دوره 7، شماره 2 - شماره پیاپی 27
سال هفتم، شماره 2 (پیاپی 26)، تابستان 1405
پاییز 1405
صفحه 9-31