گونه‌شناسی الگوهای قرآنی حکمرانی تشکیلاتی زنان و کاربست آن در نظام جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته سطح سه حوزه علمیه قم، دکتری علوم سیاسی و محقق رسمی گروه تفسیر قرآن پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران

2 دانشیار دانشگاه بروجرد

چکیده

مسئله اصلی این پژوهش، نبود نظام طبقه‌بندی‌شده از الگوهای نقش‌آفرینی تشکیلاتی زنان در قرآن و نبود الگوی بومی برای افزایش مشارکت راهبردی ایشان در سطوح گوناگون حکمرانی است. هدف پژوهش گونه‌شناسی الگوهای قرآنی حکمرانی تشکیلاتی زنان و ارائه چارچوبی عملیاتی برای کاربست آن در نظام جمهوری اسلامی ایران است. این پژوهش با روش تفسیر موضوعی استنباطی و رویکرد کیفی جهت‌دار، آیات مرتبط با شخصیت‌های زن قرآنی و سیره معصومین را تحلیل کرده است. داده‌ها با شناسه‌گذاری سه‌سطحی تحلیل شده‌ است. شش الگوی اصلی شناسایی شد: مقاومت درون‌نظامی (آسیه)، رهبری مستقل فرهنگی ـ روحانی (مریم)، حکمرانی شورایی (بلقیس)، شبکه‌سازی مردمی ـ خانوادگی (مادر موسی)، کارآفرینی اجتماعی (دختران شعیب) و کارآفرینی تمدنی (خدیجه). دو ضد الگو (همسران نوح و لوط) نیز برای تبیین ابعاد هشداردهنده تحلیل شده است. نوآوری پژوهش در خوانش تفسیری ـ کاربردی از آیه قوامیت است که نشان می‌دهد این آیه نه‌تنها با الگوهای حکمرانی زنان در تعارض نیست، بلکه مکمل این الگوها است. هر الگو با ویژگی‌های ساختاری، سازوکارهای عملیاتی، سازوکار‌های رفتاری و شاخص‌های موفقیت تبیین شده است و امکان تلفیق در مسیری تکاملی از خرد تا کلان را دارد. کاربست این الگوها در جمهوری اسلامی ایران، با تکیه بر ظرفیت‌های قانونی، سیره فاطمی و زینبی و بیانات رهبری، می‌تواند زمینه‌ساز ارتقای مشارکت راهبردی زنان، تقویت گفتمان زن ایرانی و تحقق تمدن نوین اسلامی باشد. این پژوهش گامی مؤثر در نظریه‌پردازی نقش‌آفرینی زنان در نظام حکمرانی اسلامی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Typology of Quranic Patterns of Women's Organizational Governance and Its Application in the Islamic Republic of Iran

نویسندگان [English]

  • seyedsajjad aleseydeghafour 1
  • rashid rekabyan 2
1 Graduate of the third level of Qom Seminary, PhD in Political Science, and official researcher in the Quranic Interpretation Department of the Research Institute for Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran
2 دانشیار دانشگاه بروجرد
چکیده [English]

The present study aims to typologize the Quranic patterns of women's organizational governance and to provide an operational framework for its application in the Islamic Republic of Iran. The main problem is the lack of a classified system of Quranic patterns for women's organizational role-playing and the absence of an indigenous model to enhance their strategic participation at various levels of governance. This research employs an inferential thematic interpretation method with a directed qualitative approach, analyzing the verses related to Quranic female figures and the conduct of the Infallibles (AS). Data were analyzed through three-level coding. Six main patterns were identified: intra-systemic resistance (Asiyah), independent cultural-spiritual leadership (Maryam), consultative governance (Bilqis), popular-familial networking (Moses' mother), social entrepreneurship (Shu'ayb's daughters), and civilizational entrepreneurship (Khadijah). Two anti-patterns (the wives of Noah and Lot) were analyzed to explain warning dimensions. The innovation of the research lies in an interpretive-applied reading of the verse of Qiwamah, demonstrating that this verse not only does not conflict with women's governance patterns but also complements them. Each pattern is explained with structural features, operational mechanisms, behavioral mechanisms, and success indicators, and has the capacity to be integrated into an evolutionary path from micro to macro levels. The application of these patterns in the Islamic Republic of Iran, relying on legal capacities, the Fatimid and Zaynabi conduct, and the statements of the Supreme Leader, can pave the way for enhancing women's strategic participation, strengthening the discourse of the Iranian woman, and realizing the new Islamic civilization. This research is an effective step in theorizing women's role-playing in the Islamic governance system

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quranic Typology
  • Organizational Governance
  • Patterns of Women's Role-Playing
  • Strategic Participation
  • New Islamic Civilization
  • Qiwamah
قرآن کریم.
امام خامنه‌ای، سید علی (06/10/1402). بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان، مؤسسه حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای(ره). بازیابی شده از پایگاه اطلاع‌رسانی                                                                     https://farsi.khamenei.ir
افروغ، محسن و باغستانی، سعید (۱۴۰۲). ارائه الگوی جایگاه زن در حکمرانی جمهوری اسلامی ایران، پژوهش‌های میان‌رشته‌ای زنان، ۵(۲): 31ـ17.
اتاق بازرگانی ایران (۱۴۰۳). گزارش عملکرد صادرات صنایع دستی و نقش کارآفرینان زن، تهران: اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران.
خسروپناه، عبدالحسین (۱۴۰۲). حکمت و فقه حکمرانی، تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی.
سلیمی، ناهید (۱۴۰۱). الگوی مفهومی مشارکت بدنه اجتماعی زنان در فرایند خط‌مشی‌گذاری حوزه زنان و خانواده، زن در توسعه و سیاست، 21(2): 518ـ 481.
ابن هشام، عبدالملک (۱۴۱۱ق). السیرة النبویه، جلد ۱، بیروت: دارالکتب العلمیة.
امین، سیده نصرت (بانو امین) (۱۳۷۵). مخزن العرفان در تفسیر قرآن، جلد ۱۰، تهران: نشر نهضت زنان مسلمان.
انسانی، محمد (۱۳۹۰). جایگاه زن در نظام آفرینش از دیدگاه قرآن، فصلنامه مطالعات قرآنی، ۱۲(۳): ۴۵ـ۶۸.
بختیار، لاله (۱۳۹۹). خواست خداوند محقق می‌شود، ترجمه بهنام رشیدی، تهران: ماهریس.
بنیاد شهید و امور ایثارگران (۱۴۰۰). نقش زنان در پشتیبانی از دفاع مقدس، تهران: بنیاد شهید.
پیروزمند، علیرضا و صادقی، شیده (۱۴۰۲). حجاب و تکامل اجتماعی، تهران: مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم.
جهانگیری، علی؛ رضایی، محمد و کریمی، سارا (۱۴۰۰). حکمرانی و مشارکت اجتماعی: چارچوبی تحلیلی برای تعامل دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹). تفسیر تسنیم، قم: اسراء.
رفیع‌پور، فرامرز (۱۳۷۸). توسعه و تضاد: کوششی در جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران، تهران: انتشارات شرکت سهامی.
زارعی، محمود (۱۴۰۳). کتاب کار باید تشکیلاتی باشد (تشکل و کار تشکیلاتی از دیدگاه مقام معظم رهبری)، تهران: انتشارات شهید کاظمی.
کریمی‌پور، داود (۱۴۰۲). حکمرانی متعالی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ رهیافت انتقادی به الگوی معاصر، حکمرانی متعالی، ۳(۱): ۱۰۱-۱۲۲.
زارعی، بهادر؛ احمدی، سید عباس و عابدی درچه، محسن (۱۴۰۰). الگویابی حکمرانی متعالی برای ارتقای اقتدار ملی در حکمرانی‌های اسلامی، حکمرانی متعالی، 26(1): 134ـ107.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۶۸). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: جامعه مدرسین.
طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۵ق). تاریخ الرسل و الملوک، بیروت: دار الکتب العلمیة.
فوران، جان (۱۳۷۸). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی، جلد ۸، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
کرایپندورف، کلاوس (۱۳۸۹). تحلیل محتوا: مبانی روش‌شناسی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران: نشر نی.
مجیدی، محسن (۱۴۰۲). جایگاه حلقه‌های میانی در حکمرانی تشکیلاتی و نقش آن در تحقق بیانیه گام دوم انقلاب، حکمرانی متعالی، ۴(۲): ۲۵ـ۴۸.
مرکز آمار ایران (۱۴۰۴). گزارش سالانه مشارکت اقتصادی و مدیریتی زنان در ایران، تهران: مرکز آمار ایران.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (۱۴۰۲). گزارش مشارکت سیاسی زنان در ایران، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۸). گزارش تحلیلی عملکرد برنامه‌های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (از برنامه اول تا ششم)، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
مرنیسی، فاطمه (۱۳۸۰). زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش، برداشتی نوین از حقوق زن در اسلام، ترجمه ملیحه مغازه‌ای، تهران: نی.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۰). نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
وزارت جهاد کشاورزی (۱۴۰۳). گزارش عملکرد تعاونی‌های روستایی با تأکید بر مشارکت زنان، تهران: وزارت جهاد کشاورزی.
وزارت کشور (۱۴۰۴). گزارش عملکرد شوراهای اسلامی شهر و روستا با تأکید بر مشارکت زنان، تهران: معاونت امور مجلس و شوراها.
صدر، بنت‌الهدی (۱۳۸۰). زن و نقش اجتماعی او، ترجمه محمدعلی نوری، قم: انتشارات دارالکتب الإسلامیه.
روزنامه فرهیختگان (۱۴۰۳). سهم زنان در هیئت ‌مدیره شرکت‌های بزرگ، شماره ۱۲۳۴، ص ۵.
روزنامه شهرآرا (۱۴۰۴). سهم ۱۲ درصدی زنان در مدیرعاملی شرکت‌های دانش‌بنیان کشور. بازیابی شده از        https://shahraranews.ir
هانتینگتون، ساموئل (۱۳۷۰). سامان سیاسی در جوامع در حال دگرگونی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نشر علم.
یوسفی، احمد (۱۳۹۵). نقش زن در جامعه از منظر قرآن و سنت. پژوهشنامه علوم قرآن و حدیث، ۸(۲): ۱۱۲ ـ ۱۳۵.
الگویی برای حکمرانی اسلامی در عصر حاضر (بر اساس بیانات تفسیری مقام معظم رهبری بر نهج‌البلاغه)، (بی‌تا)، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
Hassan, M. A., & Omar, N. (2023). Matching leadership qualities of male and female leaders from the Qur'ānic perspective: An exegetical analysis. Journal of Islamic Studies, 34(2), 112-135.
Rahman, F., & Zainuddin, M. (2021). A Study of Women's Competence for the Incumbency from the View of the Noble Qur'an. International Journal of Islamic Thought, 19(1), 45-62.
Ahmad, S., & Ismail, R. (2022). Study of Leadership Qualities of Women in the Qur'an: Surah Al-Naml as a Model. Malindo Journal, 8(3), 78-95.
Nasruddin, M. A., Abubakar, A., & Sohrah, S. (2026). Rekonstruksi makna qiwāmah dalam QS An-Nisā' [4]:34: Analisis semantik Qur'ani dan pendekatan sosio-historis. El-Maqra': Tafsir, Hadis dan Teologi, 6(1), 112-124.
Masruroh, F. L., Nurilhilmah, N., Rojihisawal, F., Mutamimah, M., & Solahuddin, A. (2025). The Quran on patriarchy: A study of the concept of qiwamah in Surah Al-Nisa' (4): 34. Indonesian Journal of Gender Studies, 5(2), 1-20.
خبرگزاری ایلنا (14/08/1404). بهروزآذر: ۶۰ درصد ورودی دانشگاه‌ها زنان هستند، اما فقط ۱۴ درصدشان در فعالیت‌های اقتصادی حضور دارند. بازیابی شده از:
https://www.ilna.ir/fa/tiny/news-1709988
خبرگزاری ایلنا (03/02/1405). محکومیت دو عنصر همکار دشمن در سمنان به ۲۶ و ۲۷ سال حبس. بازیابی شده از:                                                        https://www.ilna.ir/fa/tiny/news-1789428
خبرگزاری ایرنا (26/03/1405). سخنگوی قوه قضاییه: رسیدگی به پرونده‌های اقتصادی با قدرت و بدون مماشات ادامه دارد. بازیابی شده از:              https://irna.ir/xjXzcF