مبانی معرفت شناختی حکمرانی اسلامی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه مطالعات ایران، دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استادیار پژوهشکده امنیت ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران

چکیده

حکمرانی اسلامی به‌عنوان الگویی متمایز از نظام‌های رایج حکمرانی، بر منظومه‌ای معرفتی استوار است که مشروعیت، اهداف و سازوکارهای اداره جامعه را از تعامل میان وحی، عقل، اجتهاد و معرفت تجربی استخراج می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین مبانی معرفت‌شناختی حکمرانی اسلامی و بررسی نقش هر یک از این منابع در شکل‌گیری نظام حکمرانی دینی است؛ زیرا نبود چارچوبی منسجم در این حوزه می‌تواند به خلط مفاهیم و کاهش کارآمدی الگوی حکمرانی اسلامی منجر شود. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، ضمن تبیین مفهوم حکمرانی اسلامی، نسبت آن را با شریعت، فقه و سیاست‌گذاری بررسی می‌کند و جایگاه منابع معرفت را در فرایند اداره جامعه تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که وحی مبنای مشروعیت و تعیین‌کننده ارزش‌ها و اهداف بنیادین حکمرانی اسلامی است. عقل امکان فهم و تحلیل مسائل اجتماعی و تدبیر امور عمومی را در چارچوب هدایت الهی فراهم می‌کند و اجتهاد نیز سازوکار پویای استنباط و تطبیق آموزه‌های شریعت با مسائل نوپدید را فراهم می‌سازد. در کنار این منابع، معرفت تجربی با ارائه شناختی واقع‌بینانه از شرایط اجتماعی و مدیریتی، زمینه تحقق عملی ارزش‌های دینی را در عرصه حکمرانی فراهم می‌کند. بر این اساس، حکمرانی اسلامی بر تعامل میان منابع گوناگون معرفت استوار است. چنین تعاملی ضمن حفظ اصول و ارزش‌های الهی، امکان پاسخ‌گویی به تحولات زمان، افزایش کارآمدی نظام حکمرانی و تحقق عدالت و مصلحت عمومی را فراهم می‌سازد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Epistemological foundations of Islamic governance

نویسندگان [English]

  • Mohammad Javad Mohammadi 1
  • yasin poorali 2
1 Assistant Professor, Department of Iranian Studies, Faculty of World Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, National Security Research Institute, National Defense University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Islamic governance, as a model distinct from common governance systems, is based on a cognitive system that derives the legitimacy, goals, and mechanisms of governing society from the interaction between revelation, reason, ijtihad, and empirical knowledge. The main issue of this research is to explain the epistemological foundations of Islamic governance and examine the role of each of these sources in the formation of the religious governance system; because the lack of a coherent framework in this area can lead to confusion of concepts and a decrease in the effectiveness of the Islamic governance model. The research, using a descriptive-analytical method and using library resources, while explaining the concept of Islamic governance, examines its relationship with Sharia, jurisprudence, and policymaking, and analyzes the position of sources of knowledge in the process of governing society. The findings show that revelation is the basis of legitimacy and determines the fundamental values ​​and goals of Islamic governance. Reason enables the understanding and analysis of social issues and the management of public affairs within the framework of divine guidance, and ijtihad provides a dynamic mechanism for inferring and adapting the teachings of Sharia to emerging issues. In addition to these sources, empirical knowledge, by providing a realistic understanding of social and managerial conditions, provides the basis for the practical realization of religious values ​​in the field of governance. Accordingly, Islamic governance is based on the interaction between various sources of knowledge. Such interaction, while preserving divine principles and values, enables the ability to respond to the changes of the times, increase the efficiency of the governance system, and realize justice and public interest.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic governance
  • epistemology
  • empirical knowledge
قرآن کریم.
آخوند خراسانی، محمدکاظم (بی‌تا)، کفایه‌الاصول، قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.
آقازاده، هاشم و محبی، علی (1402). سازوکار تدوین راهبردهای روزآمد حکمرانی بر مبنای آموزه‌های اسلامی، مطالعات کارآفرینی و توسعه پایدار کشاورزی، 10(3): 152 ـ 167.
اسلامی، حسین (1395). منبع‌بودن عقل در معارف دینی از منظر علامه طباطبایی، نسیم خرد، 2(3): 73 ـ 94.
امیری، علینقی (1385). رویکردهای مختلف نسبت به رابطه علم و دین، پژوهش‌های دینی، 2(4): 155 ـ 189.
جناتی، محمدابراهیم (1372). ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، تهران: مؤسسه کیهان.
چوپانی، یدالله (1391). بررسی علل و ریشه‌های ظاهرگرایی در فهمِ قرآن، پژوهش‌های اسلامی، 5(8): 53 ـ 87.
حسینی خراسانی، سیداحمد (1384). پاسدارى از نقش اجتهاد، مجله فقه، 12(43)، 18 ـ 48.
رجائی، مرتضی؛ لک زایی، نجف؛ ساجدیان، حمید (1404). تعریف مفهوم «حکمرانی» بر پایۀ دلالت کاربست‌های این واژه در ادبیات رهبر معظم انقلاب اسلامی(مدظله‌العالی)، حکمرانی متعالی، 6(2)، 33 ـ 60.
زرنوشه فراهانی، حسن و خلیلی، صابر (1400). بررسی و نقد دیدگاه سید قطب درباره نسبت دین و علم تجربی جدید، مطالعات علوم قرآن، 3(8)، 47 ـ 75.
سجادی، سید عبدالقیوم (1403). اصول حکمرانی در نظام سیاسی اسلام، مطالعات سیاسی و بین‌المللی، ۱(۲): ۲۵ ـ ۴۶.
سلیمانی، عبدالرحیم (1393). عقل‌گرایی اعتدالی ـ انتقادی در پذیرش باورهای دینی، دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت، 1(2)، 21 ـ 38.
سمیعی پاقلعه، معصومه و همکاران (1401). نقش عقل در فهم متون دینی از منظر علامه طباطبائی و شهید مطهری، معرفت فلسفی، 20(77)، 95 ـ 106.
طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). المیزان، قم: اسماعیلیان.
عابدی، احمد (1379). اهتمام به دین در حکومت علوى(ع)، حکومت اسلامی، 5(18)، 369 ـ 386.
عالی، محمدباقر و همکاران (1403). تعریف حکمرانی (فراترکیبِ چیستی حکمرانی)، حکمرانی متعالی، 5(18)، 63 ـ 89.
غفوری، زهرا؛ حکاک، محمد و رکنی‌جو، سیدمحمد (1402). تحلیل مضمون حکمرانی تراز اسلامی در عهد مالک اشتر، مدیریت اسلامی، 31(3): 47 ـ 69.
کلینی، محمد‌بن‌یعقوب (1407ق). الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
گایینی، ابوالفضل (1389). پیش‌فرض‌های معرفت‌شناسی در مدیریت اسلامی، روش‌شناسی علوم اسلامی، 9(37): 69 ـ 109.
گل میمی، مسلم؛ دیهیم‌پور، مهدی؛ مطلبی، ابوطالب و فاضلی کبریا، حامد (1399). الویت‌بندی راهبردهای مؤثر در حکمرانی خوب با رویکرد ساختاری تفسیری (براساس نامه 53 نهج‌البلاغه)، مطالعات علوم اسلامی انسانی، 6(23)، 88 ـ 107.
مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی (1389). فرهنگ‌نامه اصول فقه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى.
معلمی، حسن (1389). نقش اجتهاد در تدوین علوم انسانی اسلامی، انسان‌پژوهی دینی، 7(23)، 115 ـ 130.
Ali, M. (2015). Governance and good governance: A conceptual perspective. The Dialogue, 10(1), 65–77.
https://www.qurtuba.edu.pk/thedialogue/The%20Dialogue/10_1/Dialogue_January_March2015_65-77.pdf
Ansell, C., & Torfing, J. (Eds.). (2022). Handbook on theories of governance (2nd ed.). Edward Elgar Publishing.
Chhotray, V., & Stoker, G. (2009). Governance theory and practice: A cross-disciplinary approach. Palgrave Macmillan.
Fukuyama, F. (2013). What is governance? CGD Working Paper, 314. Center for Global Development. https://www.cgdev.org/publication/what-governance-working-paper-314
Kooiman, J. (2003). Governing as governance. Sage Publications.
Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (2007). Good governance practices for the protection of human rights. United Nations. (HR/PUB/07/4)
United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (UNESCAP). (n.d.). What is good governance?
https://www.unescap.org/sites/default/files/good-governance.pdf
World Bank. (1992). Governance and development. The World Bank.